» » ИЗБАН ҚАРАҚШЫ БОЛҒАН (БА?)

ИЗБАН ҚАРАҚШЫ БОЛҒАН (БА?)

ИЗБАН ҚАРАҚШЫ БОЛҒАН (БА?)
Дереклесиў тарийхқа жат емес

Избан бул жалғаншыда болған, әндамлы халық қатары жасаған. Лекин, «қарақшы» болмаған. Бул мәзи сол дәўирдеги жат-жамайлар тәрепинен сыртынан халыққа жеккөринишли етип көрсетиў ушын басылған таңба, қойылған лақабы. Буны Избан жасаған Шымбай районындағы «Пашентаў», «Майжап» АПЖ аймағындағы (бурынғы «Майжап-1, «Майжап-2» хожалықлары) кексе әўлад уәкиллери толық тастыйықлайды.
Избан туўралы мағлыўмат-дәреклер өткен ата-бабалары тәрепинен талай мәртебе айтылып, яд болып қалған. Ҳәттеки, «Избан киятыр!» десе жылаған бала да қоятуғын, ҳәм қандай урыс-қағысларда басылатуғын болған. Туўры, ҳәр дәўир өзине ылайық-белгили дәрежеде баҳа беретуғын халық арасынан өсип шыққан адамларды жетилистиреди. Олардың исми-шәрийплери, ел-халқы ушын ислеген хызметлери, халық аўзында сақланып, урпақтан-урпаққа өтип отырады. Сол адамлар болса, өзлериниң жеке ой-пикири, түсиниклери көз-қарасында әтираптағы өзгерислерге, қубылысларға сын баҳа берип, өзлеринше шешим қабыллайды. Бул тәбийий қубылыс.
Кәрияты бар, боласынлы жигит Избан болса, «Пәшентаў менен «Кусханатаў» әтирапларын жайлап, бир өзи сыртқы жат-жамайлардан аш-әптада халықты, сол диярды қорғап, ҳәр қандай басқыншылықлардың алдын алып, аўызбиршиликти сақлаўға бас-қас болған. Ол омыраўлы болғаны менен жипә-жексиз ҳеш кимге тиймеген, қандай мәселеде сөйлессе де қайтпас-қаралығы, туўры сөзлилиги менен халық аўзында-тарийх жылнамасында қалған әпсанаўий инсан. Избан атамзаманнан киятырған үрп-әдет, дәстүрлеримизди қәстерлеп, садықлығын ис жүзинде көрсете билген. Сол замандағы жасаған улама-ҳәзиретилер Рәметулла мақсымлар менен жақын бирадарлықта болып, ойласып-кеңесип ис тутқан инсаныйлық тулға. Егер де ерли-зайыплылар арасында айырым келиспеўшиликлер болса, дәрҳал қолға алып, оларды жарастырып сыйласықлы болыўға шақырып, талап етип ис тутқан. Усылайынша ол, көбинесе өзиниң жеке түсиниги, көз-қарасына ийе, еркин инсан болып күн кеширеди. Улама мақсым-ийшанларды жүдә сыйлап, диншиллерге қысымын өткерген сол дәўирдеги аўқамның сиясатына бир өзи пүткиллей қарсы шыққан. Буны сезген ҳүкимдарлар арнаўлы тапсырма менен оны қолға алып, өлтириўди буйырған. Жалланба қураллы әскерий адамлар түн жарпында оның үйине келеди, Избан сетем алып жасырынады. қашып баратқан ҳаялы Каныгүлди көз алдында атып өлтиреди. Избан болса, есабын таўып арқадағы қалың қамыслық-көлге барып жасырынып, пана табады. Ол жерлер «Байхожа»ның шығысындағы Қазақдәрьядан суўландырылып турған «Арық балық» көлиниң дәл ортасындағы адам барғысыз атаўша еди. Соңғылығында бул мәкан «Избан атаў» деп аталып кетти. Избан жүдә сабырлы, шыдамлы, сырлы инсан болған.
Ол аўыл-аймағына, қоңсы елатларға ҳеш тиймеди. Зәрүрлик туўылған жағдайда ғана қарсы қол көтерген душпанды атты, атын тартып алды, мал-мүлкин ийелеп, аўылдағы ғәрип-қәсерлерге тарқатты. Ертеде аўыл адамларының айтыўына қарағанда ол, қарақшы болмаған. Тиймегенге қол көтермеген, жат-жамайлардан халықты қорғап, баўырманшылық көрсеткен.
… Сол күннен баслап оның жат-жамайларға, ҳүкимдарларға қарсы ғәзеп оты оянады. Бир өзи «қоша мылтық»ты кесип, қолына қурал етип алып, күндиз көлдеги қамыслардың арасына жасырынса, түнде нәйлаж «Жаман аўыл»ға келип, аўылласларының үйинде жасырын аўқатланып күн кеширеди. Оның өшпенлилиги, қайтпасқаралығы сол дәіирдеги ҳүкимет басында турғанларға жақпайды. Оны қара үйине киргизип аўқатландырған, орын бергенлерди астыртын анықлап, түрмеге қамаған. «Кимде-ким Избанға ғамхорлық етсе, өзи өлимдар, мал-мүлки конфискаланып, тартып алынады» деген ғалаўыт тарқатқан. Избан тың-тыңлап, барлық жәй-жағдайдан хабардар болып, аўыр жатарда келип, «услап беремен» дегенлерге абай-сиясат етип те жүрген.
— Избанның сақал-муртын, шашын аўылымыздағы Өтемурат деген киси (Избанның руўлас ағайини) пәки менен алатуғын еди, дейди аўыл турғыны пенсионер Амангелди Өмирбеков. ҳүкимет басындағы адамлар Өтемуратқа келип, енди келсе пәки менен шалып өлтиресең, болмаса өзиңди дарғазап қылып, бала-шағаңды түрмеде ширитемиз, денеңди ийт-қусқа жемтик қыламыз, -деп зинҳарлап тапсырады. Ҳәпте арасында Избан келип шашын алдырып, сақал-муртын қырдырыўға келеди. Мойын тәрепин пәки менен жаңа қырып атырғанда Өтемураттың қолының қалтырап кеткенин сезген Избан ҳөктем даўыс пенен:
— Өтемурат! Қыялың бузылып тур-ғой, усыннан мени өлтирсең, жан айбат пенен болса да сени атып өлтиремен, -депти. Сол ўақытта Өтемурат қараса, шолақ қоша мылтығын тақымына басып, шүрппесин тартып қойған екен, деп айтқан ол аўыл адамларына.
— Жоқ, Избан мен де гәп жоқ. Жат-жамайлар келип доқ урып, сени өлтир, деп қатал тапсырма берип кетти, қарағым. Болмаса, бизлерди дарғазап қылар екен.
— Қорық па Өтемурат! Ким екенин айтып қой, мен тири болсам сени, аўылласларымды оларға бермеймен. Өзим қайымын таўып, оққа ушыраман. Бизлер атамзаманнан киятырған бир атаның баллары, туўысқан қаналаспыз.
Сол Өтемураттың баласы Әлимбай Өтемуратов «Майжап»қа жақын жердеги «Дәрибай аўыл»дағы ата қонысында жасайды, узақ жыллар тракторшы болды, ҳәзир пенсионер. Ул-қызлары, ақылықлары бар. Өтемуратықызы Бийбайым апа Өтемуратың қызы Нөкис қаласындағы А.Бегимов көшеси 95-санлы жайда жасады. Узақ жыллар бойы пайтахттағы «Ташгастроном»да сатыўшы болып иследи. Сарыгүл, Дәме, Мурат, Амангүл, Қуўат атлы ул-қызлары, ақыл-шаўлықлары бар. Пединститутта оқығанымда маған үйинен жай берип, ғамхорлык корсетти, Жайы жанетте болсын, Бийбайым апамыз қайтыс болды.
Мениң анам Перида Бүркитбай қызы Избанның руўлас қарындасы еди. Қоңырат руўының «Жаман аўыл» тийресинен. Сол жыллары жақын ағайинимиз илим докторы, профессор Жүмек Орынбаевтың жәрдеминде анам Перида Бүркитбаева қысқа муғаллимлер таярлаў курсында оқып, «ақшкол»да (бурынғы Қараөзек районы аймағы, суў тасқыны себепли қонысын өзгертти) муғаллим болып ислеген. Буннан хабар тапқан Избан руўлас қарындасы Перидаға «сен орысласып кетесең» деп муғаллимшиликти қойдырған. Жайы жәннете болсын, анамыздың айтыўына қарағанда, ақыбети жаманлыққа кетиўинен қорыққан.
Анамыз Периданың әкеси Бүркитбай ҳаслы Худайберген менен туўысқан еди. Худайберген атамыз арқа алаптағы аттың қулағында ойнайтуғын шабандозлардың бири болған. Баласы Атағулла Худайбергенов (анамның иниси, туўысқан дайым) көп жыллар даўамында республика мәденият министри болды. Өмирлик жолдасы Райма апамыз Халық депутаты болды. Олар жасаған Маяковский көшесине оның аты қойылып, мәңгилестирилди. Қарындасы Арзайым Худайбергенова пенсияда, Нөкис қаласында жасайды. Иниси Жамғырбай Худайбергенов Қарақалпақстан телевиденисинде иследи, қайтыс болды. Қызлары Гулайым Худайбергенова Нөкис қаласындағы мектеплерде муғаллим, мектеп директорының оқыў ислери бойынша орынбасары болып иследи. Руслан Худайбергенов республика халық билимлендириў министрлигинде жоқары лаўазымларда пидайы мийнетлер етти, мезгилсиз қайтыс болды. Бахыт болса мазмунлы өмири даўамында республика муғаллимлердиң билимин жетилистириў ҳәм қайта таярлаў институтында ислеп, ҳәзир пенсияда. Қызы Айсанем Худайбергенова Нөкис қаласындағы мектеплерде пидайы хызметлер етти. Баласы Саўлат Худайбергенов белгили исбилермен.
Соңғы жыллары Избан қартайып, оны үстине бәрқулла дүзде ызғар көлде жатып жүргеннен кейин ден саўлығы төменлейди. Буны сезген бурынғы аўқамның милициялары аңлып жатып, бир милиция узақтан гөзлеп атқан. Избан қулаған. Сонда да милициялар «жортаға жатыр» деп қасына барыўға қорыққан. Аўыл адамларына барып өли-тирисин теўип көрип, билип келиўди буйырған. Олар да қорқысып қалғанлықтан изе баспаған.
Жайнаған милициялар «бәриңизди қаматамыз» деп аўыл адамларына доқ ура бергенен соң илажсыздан Дәрибай (ҳәзир оның атында "Дарибай аўыл" бар) барып, Избаннын алтын жүзик тағылған суқ бармағын кесип әкелип, өлгенлигин тастыйықлап, аўыл адамларын қамақтан аман қалыўына себепши болған. Усылайынша Избан бийбастақлығы себепли бийўақ арамыздан кетти, деген менен халық аўзында аты унамсыз образда сақланып, тарийх жылнамасында қалған әпсанаўий инсан болды. Ҳақыйқатында да, сол 30-40-жыллардың аласаты менен алжасығы халық ушын әнейи соққаны жоқ. Бийгүна саўатсыз адамлардың көрген азап-ақыретлери Избанның турмысын пүткиллей өзгертип жиберген болыўы итималдан қашық емес. Буны сол аўылдың адамлары толық тастыйықлайды. Избанның руўлас үрим-путақлары ҳәзир де «Пашентаў» АПЖ аймағында жасайды.

Бекбай САПАРОВ, журналистшаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

«ӨШ АЛЫЎ» дың қурбанлары

80-жыллар... Шымбай қалалық Киров атындағы орта мектепте (ҳәзирги

Аңыз КҮЙИКҚАЛА

Шымбай районы Қусхана таўының шығысында «Күйикқала» деген жер бар.

Әпсана АНА ОТАЎ БОЛСА, ӘКЕ ҚОРҒАН

Балалығымда мына әпсананы еситкеним бар, ол жарқын келешегимиз болған

ЕКИ ҚАТЫНЛЫҚ ЯКИ "ОЙНАС"лық ГҮНА МА?!

Пайғамбарымыз Муҳаммед мусылман үмметлерине еки яки бир неше қатын менен

ЖАҢАДАН МУЗЕЙ АШЫЛДЫ

Еслеў ҳәм қәдирлеў күни алдынан Шымбай районындағы 43-санлы
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау