» » Оқысаң билесең…

Оқысаң билесең…

Қарақалпақтың аўырлық ҳәм
узынлық өлшем бирликлери


Қарақалпақ халқы әзелден күнделикли турмысында аўырлық ҳәм узынлық т.б. өлшем бирликлерин тастыйықлап алған. Ең үлкен аўырлық өлшеми батпан болса, ең кишкенеси мысқал болған. Батпанның салмағы ҳәр аймақта түрлише де болғанлығына тарийхымыз гуўа. Мәселен, Шымбай батпаны- 22ғ килограмм болса, Қоңырат батпанының (ең аўыр батпан делинеди) аўырлығы 40 килограмм болғанлығы белгили.
Батпанның кишкене өлшем бирликлери де түрлише болған. Олардан сийсери батпанының (22 кг.) төрттен үш бөлеги (16,5 кг.), онсери батпанның төрттен бири (5,5 кг.) болған. Аўырлық өлшем бирликлерин неге тийкарланып алғанлығына итибар берсек мүше жыл есаплаўы бойыншада алғанлығын билемиз. Қырық ағарының ярымы жигирма ағары (1,375 кг), оның жартысы он ағары (0,687 кг.). Бесағары деп те қолланған (он ағарының жартысы шама менен 340 грамм).
Ең аўыр батпан өлшем бирликлери тонна, центнер кейин қолланыла баслаған. Бурынлары «базарға бир қап жүўери әкелдим», «еки ура дәним бар», «Алған қырманым еки арба шықты», «бир ешек жүги мәш алдым» т.б. деп шамаламай айтатуғын болған.
Суйықлық ҳәм майда затларды өлшеўде қадақ (шама менен 400 грамм) турмыста көп қолланған. Бул өлшем бирлиги орыслар келгеннен кейин фунд-409-5 грамм өлшеминен алынған болса итимал.
Ең майда өлшем бирлиги мысқал-4,26 граммға барабар. Граммлық шайды көбинесе мынадай мысқал шай алдым, деп айтатуғын болған.
Узынлық өлшем бирликлерине келсек, ең узыны 7 шақырым, орысша «верст» дегеннен алса керек. Түсиндирме сөзликте шақырымды «бир мың метрге тең узынлық өлшеўи» деп анықлама берип, қабыл етилген.
Аўылларда ең көп қолланылған узынлық өлшеми қулаш. Еки қолды еки жаққа қаратып жайып, бармақларының ушынан есаплағанда узынлық (1,5-1,6 метрге шамалас). Бир метрди қолдың ушынан екинши ыйыққа шекемги аралықты алған. Жип, товарларды усылайынша өлшеген.
Жер майданларын есаплағанда адымлап өлшеўди қолланған. Бир адым шама менен 65-75 см.ге тең болған.
Сондай-ақ, бир шығанақ- 35-40 см. Қарыс- бас бармақ пенен шунатай бармақты кергендеги аралық 22-24 см. Сүйем-бас бармақ пенен көрсеткиш бармақты кергендеги аралық 17-18 см. Төрт бармақ шама менен 8 см. Ели бир ели-2 см. тағы да басқалдар.
Бул өлшем бирликлерине алып-қоспайы барлар болса марҳамат!

Бекбай САПАРОВ таярлады.
шаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

Аңыз КҮЙИКҚАЛА

Шымбай районы Қусхана таўының шығысында «Күйикқала» деген жер бар.

Әпсана АНА ОТАЎ БОЛСА, ӘКЕ ҚОРҒАН

Балалығымда мына әпсананы еситкеним бар, ол жарқын келешегимиз болған

ЖАРҒАНАТТЫҢ ПӘРЛЕРИ НЕГЕ ЖУЛЫНҒАН

Жарғанаттың пәрлериниң жулыныўы туўралы ҳәр қыйлы

ҚАЙДАСЫЗ, ҚАЗЫЎШЫ ҚЫЗЛАР?

Қарақалпақстанымыздың тарийхына көз жиберсек, ерте де егислик
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау