» » ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ

ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ

ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ
ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ
ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ
ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ
ЖИГИТТИҢ ҮШ ЖУРТЫ - ҮШ МАҚТАНЫШЫ
Әзелден урпақтан-урпаққа қанымыз бенен қарысып өтип киятырған үрп-әдет, салт-дәстүрлеримиз бүгинлиги де өзиниң тәрбиялық әҳмийетин жойғаны жоқ. Солардың баслысы, “Жигиттиң үш журты” (өз журты, дайы журты ҳәм қәйин журты) ҳаққында айтылып, олар арасындағы қаналаслық қарым-қатнасықлар ҳаққында бүгинги жасларымызға жол-жоба берсек деп едик. Себеби, көпшилик жасларымыз бул үш журт былай турсын, жезде-балдыз, жеңге қәйин, бөле, абысын-шеше т.б. аталыўларын биле бермейди. Соның ушын да, туўысқан-қаналас-ағайинлердиң аталыўлардын, олар арасындағы қарым-қатнасларының мағанасын билип қойыўды жөн көрдик. Булар туўысқан-туўған, ағайинлердиң милилй аталыўларын билиўде жасларымызға сабақ болады, өзлигимизди таныў арқалы, руўхый дүньямыз тазаланып, миллий идея-қ1дириятлар менен толығып барады.
ӨЗ ЖУРТЫ - буған ата-анасы, аға-ини, апа-қарындасларынан баслап, ата тегиндеги туўысқан-қаналасларының бәри киреди. Оларды жети атадан бери санасаң, өз алдына бир қәўим-ел болып көзге түседи. Жигит соларды өз журтым, деп мақтаныш етип, бәринен де бурын солар менен жақын қарым-қатнасық орнатады. Жети атаға шекем қыз алысып, қыз бериспеўди қатаң сақлаған.
Енди өз журтымыздың босағасынан атлап көрейик. Жигиттиң ата-анасынан кейинги жақын туўысқан-қаналаслары аға-ини, апа-қарындаслары алдымыздан шығады. Булардың ишинде ҳәммесинен жасы үлкен туўысқан ағаның ҳуқықы бәринен де жоқары болады. Ол бир көйлекти бурын тоздырып, азлы-көпли турмыслық тәжрийбеге ийе, өзинен кейингилерге ақыл айтыўға, оларды тәртипке шақырыўға ҳуқықлы. Ини-қарындаслары ағасын сыйлап, оның айтқанын еки етпей орынлайды. “Ағасы бардың жағасы бар” деп оны өзине сүйениш-тирек етеди. Ағасы да “Иниси бардың тынысы бар” деп баўырларының ағаға хызмет көрсетиўи тийис екенлигин есине салып отырады.
Жигиттиң ағасы болғаннан соң, жеңгеси де болыўы тәбийий. Жигит жеңгесинде сыйлаўға, ағайинлери, жат журтлар алдында оның шашбаўын көтерип, абыройын асырыўға миннетли. Ағаны ҳүрметлеп, оның алдында артық-аспай сөз айтпайды, ал жеңгеси менен ҳәзиллесиўге,ойнап-күлиўге ерикли. Ағасы болса, олардың әңгимесине қулақ аспайды, араласпайды. Жарасымлы ҳәзил-дәлкек, ойын-күлки қәйин менен жеңгени татыўлыққа, сыршыл болыўға бейимлестириди.
Жигит үйленгеннен кейин бәсекилес жанлар өз-ара қазан-табақты қағыстырады, балалы болғаннан соң олар арасындағы қатнасықларда машқалалы орталық пайда бола баслайды. Бул аға-ининиң тәлим-тәрбиясына, парасптлығына да байланыслы болады. Деген менен туўысқанлар бири-биринен безбейди. Бундай да көпти көрген қәриялар «Ағайин татыў болса-ат көп», «Абысын татыў болса-ас көп» деп қаналасларды бирликке шақырып отырған. Буған мәни берген ата-ана үлкен улын оң жағынн тигилген ақ отаўға басқа шығарады. Еншисин бөлип береди.
Жигиттиң қаналасларының ишинде туўысқан апа-қарындастың орны бөлек. Бир анадан туўылып, бир емшекти емискен, деген менен жат журтқа жаралған жанлар. Сонлықтан оларды ата-анасы қалай әлпешлеп өсирсе, аға-баўырлары да солай ҳүрметлеп, сыйлай биледи.
ДАЙЫ ЖУРТЫ - жигиттиң анасының туўысқан-туўғанлары «дайы журты» атанып, балалары жийен болады. Дайы журт, ҳеш қашан жийенниң кеўлин қабартпайды, қайтама «қыздан туўғанның жаты жоқ» деп баўырына тартып отырады. Олар бир-бири менен дийдарласқанда, өз-ара дәлкеклесип, айтысып-шертисип жүреди. Бурынлары жийенге жылқы айдатып, рийза қылып қайтарғанларда болған. Бул-бул ма жийенди қолында үйлендирип, басына отаў тигип алдына мал салып берген «дайы журт»лар да табылады. Қулласы, дайы менен жийен туўысқанлық жағынан бир өмир ажыралмайтуғын тулғалар.
ҚӘЙИН ЖУРТЫ - өз қызын аймалап өсирген ата-ана күйеў баланы да өз балам, деп есаплап, оған қушақ жаяды. «Пайғамбар да күйеўин сыйлаған» деп оған сый-ҳүрмет көрсетеди. Соның ушында халқымыз «Қуда мың жыллық, күйеў жүз жыллық» деп көтермелейди.
Халық дәстүринде келин де, күйеў де қәйин атасының үйиниң төрине шықпайды, басқалардан жоқары отырыўы әдепсизлик болып есапланады. Ал, күйеў қартайған гезде бул тәртип өзгереди. «Күйеў қартайса, жийен болады» деп қәйин журт оған төрден орын береди.
Жигиттиң қәйин журтын қәстерлеп қәдир тутыўы ийги нийет. Гейпара жигитлер төркиншил болады. Оларға «Жаман күйеў қәйинсақ» деп мин тағады. Бул қәйин журтыңды жақсы көрме дегени емес, «өз журтыңды да умытпа» деп ескертиў. Ал, келинге болса «төркиншил келин» деп мин-сын тағады. Сонлықтан да тәрбия көрген, озық ойлы жигит болмсын, қыз болсын, халықлық дәстүрди сақлап дизгинди тең услап, еки жақты да рийза етиўге тырысады. Қәйин журт дегенде, қәйин аға, қәйин бийке, кишиси-балдыз болып таралып жатады. Күйеў жигит бәрин де қәйин журты сыпатында қәдир тутады.
Жуўмақластыра келе айтар болсақ,
«Ағайин журты - күншил,
Дай журты - сыншыл,
Қәйин журты- миншил, дегенди ата-бабалырымыз тегиннен айтпаған.
Халқымыз айтқандай, «Туўысқаным - бар, қәйиним - бар, дайым - бар, қәйтип гедей қыласаң қудайым-ай». Усының өзинен-ақ, кең жазық қарақалпақ халқының ағайин-туўысқанға, жақын-жуўыққа деген мийрим-шәпәәтин, кең пейиллигин аңғарыўға болады. Жатты да жатырқамай, жақынды жанындай көретуғын, оларға қайырхомлық көрсететуғын азамат ҳәр қашан да халық ҳүрметине бөленип, жағымлы, әдепли минез-қулқы менен басқаларға үлги болады. Бүгинги жасларымыз усындай ийги нийетли халық дәстүрин жалғастырып, раўажландырса, жүзикке қас қондырғандай болады демекшимиз.
Бул арқалы халқымыз, әсиресе, жасларымыз арасында өзлигимизди таныў, миллий өрп-әдет, салт-дәстүр, қәдирияларымызды, үгит-нәсият етиў, әтирапымызда болып атырған турмыслық қарым-қатнасықларда саналы мүнәсийбетте болыў, белсенди пуқаралық позициясын қәлиплестириў, оларды Ўатан сүйиўшилик ҳәм садықлық руўхында, жоқары инсаныйлық, миллетлерара қарым-қатнасықларға (бир шаңарақта ҳәр қыйлы миллет уәкиллери болады) анық ҳәм исенимли бағдарлар бериў болып есапланады. Буларды «Мәнаўият айлықлары, әдептаныў ҳәм тәрбиялық саатлар» арқалы жасларымызға үйретип, күнделикли турмыс тәризимизге ендирсек, мақсетке муўапық болады демекшимиз.

Бекбай САПАРОВ,
Өзбекстан Журналистлери дөреўшилик аўқамының ағзасы.
шаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

Мүнәсибет «ЖОЛ СОРАЎ» айып ба?

Халқымызда «Улды уяға, қызды кыяға» қутлы жерине қондырыў

Әпсана АНА ОТАЎ БОЛСА, ӘКЕ ҚОРҒАН

Балалығымда мына әпсананы еситкеним бар, ол жарқын келешегимиз болған

«БИР ТЕРЕКТИҢ ШАҚАСЫНДАЙ УРПАҚПЫЗ»

Өзбекстан Республикасы Президенти Ш.М.Мирзиёвтың басшылығында

МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМ ...

«Салтың болса, халқың бар, Халқың болса даңқың
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау