» » МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМЛЕР

МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМЛЕР

МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМЛЕР
Әзелден халқымыз аўызеки дөретпелерин, миллий үрп-әдет, салт-дәстүрлерин қәстерлеп сақлаў, турмыста қолланыў ҳәм оны мийрас ретинде келешек әўладларға аманат етип қалдырыўды парызы деп билген. Себеби, онда халқымыздың руўхый ҳәм мәдений мийраслары өз сәўлелениўин тапқан. Әлбетте, халықтың миллий мәдениятын ҳәм оның өзине тән өзгешеликлерин сәўлелендириўши қурал ретинде пайдаланылған.
Ҳәр бир миллий байрамлар-үрдис-үрдимлеримиз сол халықтың миллий үрп-әдет, дәстүрлери тийкарында әмелге асыралды. Жақсы нийет тойларымызда айрықша салтанатлар, ийги нийетлер айтылып, ақ пәтиялар берилип, келешек жасларға үлги тутарлық дәрежеде өткериледи.
Биз миллий үрп-әдетлеримиз болған той атамалары туўралы этнонимлерди билиў ҳәм атқарыў руўхый мийрасларымыздың бир бөлегин қурайды. Республикамыз аймағында жасаўшы түрки тиллес халықлар қарақалпақ, өзбек, қазақ, ҳәм түркмен миллетиниң үрп-әдети менен байланыслы руўхый турмысын сәўлелендириўши той-мерекелери өзине тән жөнелислери менен айрықшаланып турады. Олар «Бармасаң, келмесең жат боласаң» тақилетинде «тойларда ушырасқаймыз» деп жақсы нийет тилек-пәтияларын береди. Олар бир-бири менен қыз алысып, берисип, қуда-қудағай болып енисип кеткен.
Перзенттиң туўылғаннан баслап ержетип кәмалға жеткенше болатуғын той-үрдис-үрдимлериниң өзи-ақ буның айқын мысалы. Мәселен, айдар той, бесик той, сүннет той, келин той, ел қәде, гүмис той ҳәм басқалар. Бул тойлар менен байланыслы болған түрли үрп-әдет, дәстүрлер, қәделер де буны этнографиялық жақтан және де байытады. Әсиресе, қарақалпақ, өзбек халықларында сүннет той ҳәм неке тойын жүдә үлкен мәресим деп баҳалайды. «Улды уяға, қызды қыяға қондырыў»ды ата-аналық парызы деп биледи. Буның алдында жигиттиң жасы үлкенлери, жеңегелери қатнасында тәўир жердиң қызын айттырыў, жеңгелери тәрепинен қыздың ҳәм ата-анасының разылығын аланнан соң қыз баланың қулағына сырға салып, кейин ўақты-сәти келгенде узатып беретуғын болған.
Қуда түсиў мәресиминде болса пәтия оқылып, нан сындырысады. Еки тәреп өз-ара келисилгеннен соң неке тойына рухсат бериледи. Тойдың алдынан қыздың үй-иши, туўысқан-туўғанлары менен күйеўди таныстырыў яки қызды узатып беретуғын той мәресими күни күйеў бала қыздың үйинен узағырақта мурындық әкеси яки жигит аөасы, бир досты менен қалып, мешит-қәўим ҳаяллары тәрепинен қәде «қалта қараў», «көпирден өтиў, «етик шешер», «кемпир өлди», «босағаны атлаў» ҳ.т.б. қәделер алынады. Күйеў жигит үйге киргеннен соң қыздың жеңгелерине берилетуғын қәде-саўғалар «жүк жыйнаў, «көрпеше салыў», узатылып берилгенде «шымылдық қәде», ҳ.т.б. қәделер улыўмаластырылып жигит ағасы тәрепинен тапсырылады.
Тойға байланыслы өткерилетуғын мәресимлерден алдын жасы үлкенлер, мешит қәўимниң ўәкиллериниң қатнасында ойласық, яғный, кеңес той болады. Бунда тойды қалай өткериў, хабар бериўге байланыслы илажлар қабылланады. Алыстан келетуғын ағайинлерге бир күн алдын «қонық бериў» ушын қонақ жайлар таярланады. Неке тойында «бет ашар» мәресимине айрықша әҳмийет бериледи. Оның ҳәзил-дәлкекли, тәрбиялық роли күшли болып, қәйината-қәйинене ҳәм туўған-туўысқанлары, дослары, жақын-жуўықлары, мешит қәўими менен таныстырып, олардың алдында әдеп-икрамлылықты сақлаў лазымлыөы айтылып, оларға ийилип сәлем бериў, таныстырыў мәресими болады.
Тойдан кейин «төс қәде», «қуда шақырыспақ», «келин шақырыў», «исм қойыў», «тусаў кесиў», «бесикке бөлеў» т.б үрдис-үрдимлер ўақты-сәти менен орынланады.
Халқымыздың үрдис-үрдимлеринен:
ЖЕРИКЛИК: Бойына бала питкен келиншек қубылмалы жағдай. Жериклик, «қурсақ той», «баўырына-етегине салыў», «бесикке бөлеў», «тусаўын кесиў», «Тулымшақ-айдар қойыў», «сырға салыў», «қыз жыйыны» т.б. бар.
Қурсақ той — Шыөыс даналығында жазылыўынша, келинде ҳәмилелик дәўир басланғанда кемпир апа, ана-ене, қәйинбийке, сиңли-бийкешлер тек ҳаял-қызлар қатнасында жас келинди оңашада күтетуғын болған. Бәри жыйналысып олар «қурсақ той» салтын өткереди. «Қурсақ той» — жас жанның аман-есен көз жарыўына тилеклесликтиң, баланың саламат дүньяға келиўине жағдай жасаўдың басламасы.
Мешит қәўимдеги ҳаял-қызлардың жақында түскен келинниң «қолынан шай ишиў» дәстүри де бар. Келиншектиң жерик гезинде жеңгелери қатнасында «ирге көрсетиў» бәнеси менен «жерик асы» не екенин астыртын сорастырып билген. Дәстүрий қәдириятлар қатарынан орын алған бул салт-сана баланың ана қурсағында-ақ сыртқы орта менен тығыз байланыста болатуөынын көрсетеди.
Уўыз сүтин емизиў — Қарақалпақ, өзбек халықларында уўыз сүтин емизиў қатаң қадағалаўға алынған. Егер де балаларда қандайда бир кемислик, ашкөзлик жағдайы яки мийримсиз болса, «уўызында тоймаған» деп айтады. Соңғы ўақытлары, яғный, бурынғы аўқамның ўақтында жаңа туўылған балаға уўыз сүтин емизбей, «саўдырып» таслаған. Бул жағдай айырым балаларымыздың мийримсиз болыўына да алып келди, -дейди социологлар.
Бүгинлиги нәресте дүньяға келиўден шыпакердиң қадағалаўында уўыз сүти емизилип, тойындырады. Сондай-ақ, баланы бурын төр-бес жасына шекем емизген. Бул ананың саўлығына, баланың жақсы өсип-раўажланыўында оғада пайдалы болған. Жасырарлығы жоқ, ҳәзир айырым жас аналарымыз жасалма аўқатлар берип, баласын емшектен шығарғанша асығады.
«Баўырына-етеги»на салыўлар" — Бир айта кететуғын нәрсе — шаңарақтың туңғыш баласы үйленип, нәресте дүньяға келгенде ақлығын атасы яки анасының «баўырына салыў», баласыз болса келешектеги бир баласын туўысқанларының «етегине салыў» дәстүри. Енди ол бала «атасының баласы», «кемпир апасының баласы», етегине салған «туўысқанының баласы» болады. Олар нәрестени аймалап, бағады, қарайды. Бул бир жағынан «он үште отаў ийеси» болған жас урпаққа деген ғамхорлық болса керек. Себеби, ата-ана көпти көрген, турмыслық тәжирийбеси мол инсанлар. Олардың тәрбиясында болған баланың тили ерте шығады, еңбеклейди, Ҳәттеки, шүлдирлеп сөйлейди. Үлкейе келе бала «мен атам»ның баласыман», «мен кемпир апам»ның баласыман», деп мақтаныш тутады. Халқымызда «Балаңды өсип-өнгенше, ақлығыңды өлгениңше бағасаң» деген ибара бар. Ақлығын баққан кемпир-ғаррылардың өмир жасы да узайып отырған. Себеби, олар бир жағынан периштедей пәк нәрестениң атасы ҳәм апасынан жақсы энергия тарайды. Екиншиден, олар ертеңги күнлерге исеним менен үлкен үмит күтип жасайды. «Усы шырағымның сүннет тойын, мектепке барғанын, халық қатарына қосылып азамат болғанын, үйленгенин көрсем, шаўлық, қуўлық сүйсем» деп әрманлап, усындай арзыў-үмитлери оларды узақ жасатады, -дейди социологларымыз.
Айдар қойыў, тулымшақ қойыўлар — Халқымыздың салт-дәстүрлериниң бири балаға «айдар қойыў», қыз балаларға «тулымшақ қойыў». Айдар қойғанда, баланың төбесинен бир шоқ шаш қалдырып, қалғанын пәки менен алып таслаған. Бала «айдар шаш»ты гейде желбиретип жүрсе, гейде моншақ дизбесин шашқа қосып өрип те қойған. Бала сүннетке отырар гезде «айдар шашын» алып таслаған. Ерте де, гейбиреўлери мүшел жасына толғанша айдарлы болып жүрген. Гөнекөз қәриялардың айтыўынша, адамның көзи баладан бурын айдар шашқа түсип, ҳәр қандай «көз тийиў»ден де сақлайды, деп түсинилген.
Қыз балаларға кекил-тулымшақ (кекил улға да, қызға да) қойыўда өз алдына бир дүнья. Бунда ул балаларда маңлайынан бир тутам шаш қалдырып, ушын тегислеп, көзине түспейтуғын етеди. Ал қызларда болса, шашын пардозлаў ўақтында да ҳәзирде бабалығында кекилин қалдырса, өзине қуба-қуп жарасып турады. Кишкене қыз ўақтында тек тулымшағын қалдырып, басқа шашын алып таслаған.
Қыз бала узатылар гезде тулымшағы жыйналып, шашына қосып өриледи, сәўкели кийеди. Бул ата-ана баўыры менен хошласып, жаңа өмирге атланыўдың көриниси деп түсиниледи.
Қыз жыйыны деген не? — Ержеткен қыз балалардың өмириндеги умытылмас қуўанышлы мәўрит, қупия жыйын, турмысқа узатылар алдында яғный, тойға санаўлы күн қалғанда өткерилетуғын — «қыз жыйыны». Бунда тек қатар-қурбы, дослары, жақын жеңге-апасы, сиңлилери жыйналысып, ўақ-шағ болады. Бул қыздың узатылар алдындағы, өз шаңарағы, мешит-қәўими менен хошласыўы десекте болады. «Қыз жыйыны» дүнья халықларында да бар. Егер де «Gossip girl» сериалын көрген болсаңлар бас ролдеги Блэр Уолдрефтиң «қыз жыйыны» яғный, жаслар кешеси жақсы уйымластырылған. Қызлардың өз миллийлиги шеңбериндеги деклорациясы, оларды торттың сыртқы көринисине дейин Тиффани усылында безендиргени үлги тутарлық. Демек, «қыз жыйыны»н өткериў ҳәр бир халықтың дәстүри, үрп-әдетине — жаслардың идеясына, шөлкемлестириўшисине ғәрезли болар екен.
Булардың бәри, бабалар жолы, аталар изи менен баратуғын миллий халықлық тәрбияның сарқылмас булағы, қайнар көзи екенлигин тән алмай илажымыз жоқ.
Бир ашынарлы жағдай, соңғы жыллары жаслар арасында «қыз алып қашыў», кейин «қуўғыншы», «тәп берди» сыяқлы жасалма дәсүтлер пайда болды. Оныңда түрли себеплери бар шығар. Қосымша айтарымыз, турмысқа енисип кеткен юбилей той, жаслар тойы, диплом той, папка той т.б. бар.
Қулласы, инсан өмириндеги болатуғын бундай той-мерекелер халқымыздың руўхый дүньясының уллылығынан, миллий үрп-әдет, дәстүрлерине садықлығынан дәрек береди.

Топлаған ҳәм таярлаған: Бекбай САПАРОВ.шаблоны для dleскачать фильмы
Жазды: admin1 17 мая 2018 06:17
Ата-бабамыздан аманат ретинде калдырылган Миллий урп-адет, салт-дастурлеримизди ушыганын кыйкымындай кастерлеп, бузбастан абайлап саклау кешеги, бугинги, ертенги ауладлар алдындагы парызымыз болып есапланады.
[rating] [rating-type-2]
  • [rating-plus]Нравится[/rating-plus]
  • {rating}
[/rating-type-2] [rating-type-3]
  • [rating-minus]Не нравится[/rating-minus]
  • {rating}
  • [rating-plus]Нравится[/rating-plus]
[/rating-type-3] [/rating]
[reply]Жууап кайтарыу[/reply]

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

ЖАҢАДАН МУЗЕЙ АШЫЛДЫ

Еслеў ҳәм қәдирлеў күни алдынан Шымбай районындағы 43-санлы
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау