» » ЖИЙДЕ-ЖИГИЛДИК КИЙЕЛИ МЕ?

ЖИЙДЕ-ЖИГИЛДИК КИЙЕЛИ МЕ?

ЖИЙДЕ-ЖИГИЛДИК КИЙЕЛИ МЕ?
ЖИЙДЕ-ЖИГИЛДИК КИЙЕЛИ МЕ?
ЖИЙДЕ-ЖИГИЛДИК КИЙЕЛИ МЕ?
Қай-қайсы заманда да адамзат урпағы өзиниң, киндик қаны тамып, тусаўы кесилген жерди қәстерлеп, топырағын көзге сүрме етип келген. «Бабажурт» ҳаққында гәп еткенде қулағы елеңлеп, жүреги елжиремейтуғын қам сүт емген бенделер шенде-шен шығар? Бул миллий қәдириятларымызды жете сезиниў, өзлигимизди аңлаў болып табылады. Тарийхшы-илимпазларымыздың дала қолжазбаларына жүгинсек, ерте де қарақалпақ халқының бес арысының үлесине тийген рәмзи-ағаш түрлери болып, ЖИЙДЕ-қарақалпақтың Мүйтен арысына тийисли болғанлығын билемиз. Мәселенкиден, қоңыратқа-тораңғыл. қыпшаққа-қараман, кенегеске-гүжим. Маңғытқа-тут, қытайға-қандым, жәми қарақалпаққа ортақ рәмзи-белги сыпатында-шынар ағашы нышан етип алынған. Халық усы жети ағашты ҳәзирге шекем кийе тутып, қәдирлеп киятыр.
Атажуртымыз-«Түркистан» болса, Бабажуртымыз-«Жийдели байсын» атамасын алған. Қарақалпақлар жийдени кийели өсимлик санайды. !зелий қарақалпақлар жийдени, атажурт бабаларының қәжетине жараған теберик өсимлик деп билип оны «таңсық тағам» сыпатында дәстурханға салады. Жийдени көп пайдаланғанлықтан халық палыз өнимлериниң барлығын «жемис-жийдек» деп атаған. Халық тәжирийбе танымына бола жийде өсимлигиниң гүллеўи ҳаял-қызлар сезимине тәсир ететуғын көринеди. Ҳәттеки, «жийдениң, ийиси мурнына барыў» деген ибара «жигитлик самалы» танаўын қытықлаған боз балаларға қарата айтылады. Дүньяда ҳеш бир халық жийде өсимлигине бизиң, қарақалпақ халқы сыяқлы ҳәўегөй болмаса керек, Жийде-жигилдиктиң кийели екенлиги туўралы да халық арасында ҳәр қыйлы аңыз-әңгимелер баршылық. Оларда айтылыўынша, жийдезарлық яғный, жийдениң, гүллеў пайытында астында уйықлап қалыўдың, кәўиплилиги, бул жағдай да адамның есаўан, ақыл-еси аўысып кетиўи мүмкин, деген жуўмаққа келеди. Буны химбиологларымыз тастыйықлап, жийде гүллеген ўақытта өзинен қурамалы эфирлерди бөлип шығаратуғынлығын тәжирийбеде дәлийлленген. Жергиликли халық бул жағдайды «жин урыў», «пери қағыў», ақыбетинде екисимли болып қалады, деп түсиндиреди. Ҳақыйқатында да, жийде-жигилдиклер гүллеген дәўирде өткир ийиси алыстан танаўыңа урады, демек онда мийге-орайлық жүйке системасына тәсир ететуғын қәсийети болыўы итималдан қашық емес. Гейпара ҳаялларымыз ҳәмледарлық белги билингенде жийдеге жерийди. Соның ушын болса керек, гейпара отырықшы халықлар жийдени «жерик ас» деп те тән алған. Қарақалпақ халқында балаларына «Жийдебай» деп исим қойылыўының да төркини тереңде жатырғанын билемиз. Ҳәзир де бул исим ғайры журтлардағы қарақалпақлардың атларында көбирек ушырасады.
«Түркмен қартайса түйе бағады, қарақалпақ қартайса жийде қағады” деген нақылда сол дәўирден қалса керек. Қарақалпақ халқының аңыз-әңгимелеринде, халық ертеклеринде айтылатуғын «ата-журт-бабажурт»та қалған бир түп жийде қарақалпақ халқының киндик қаны тамған, туўылып өскен ел-журтына деген сүйиспекшилиги, сағынышының, садықлығының, жүрек төринен шыққан интизарлық сезимлериииң тымсалы десек орынлы болады. Усындайдан болса керек, халқымыз «Өзлигин таныған ел болар, бийпәрўалар қара жер болар»-деп айтып кеткен.
Қарақалпақ халқының «баба журты»нан айра түскендеги: "Балаларымның азығы, малларымңың қазығы, Жийдели сеннен айырылдым-деген қосық қатарларында не деген терең мәни-мағана жатыр.
«Жийделибайсын» атамасы муқаддес уғым сыпатында әўладлар санасында жаңғырыў менен бирге, ол мәңгибақый қарақалпақлардың бабажуртын еслетип туратуғын алтын темирқазыққа айланып қалды.
Арыс Аян.

«Қарақалпақстан» журналы 2002-жыл №7 санынан ықшамланып алынды.
шаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

ЯРАМАЗАН АЙТЫЎ АЙЫП ЕМЕС, ЛЕКИН…

Муқаддес Рамазан айында нийет еткен халқымыз ораза тутып, елимиздиң

ҚАРАҚАЛПАҚ ЫРЫМ ЕТЕДИ…

«Қарақалпақ ырым етеди, ырымы қырын кетеди»ме?

КИТАП-БИЙБАҲА ҒӘЗИЙНЕМИЗ «Китаптан ақыллы ҳ&# ...

Китап — бул шексиз дүнья, ой-пикирлер ғәзийнеси болып, сиз бенен бизиң

«БИР ТЕРЕКТИҢ ШАҚАСЫНДАЙ УРПАҚПЫЗ»

Өзбекстан Республикасы Президенти Ш.М.Мирзиёвтың басшылығында

МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМ ...

«Салтың болса, халқың бар, Халқың болса даңқың
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау