» » Аңыз КҮЙИКҚАЛА

Аңыз КҮЙИКҚАЛА

Аңыз КҮЙИКҚАЛА
Аңыз КҮЙИКҚАЛА
Аңыз КҮЙИКҚАЛА
Аңыз КҮЙИКҚАЛА
Аңыз КҮЙИКҚАЛА
Шымбай районы Қусхана таўының шығысында Шақаман әтирапында «Күйикқала» деген жер бар. Бул жерден ертеде Әмиўдәрьяның оң жағасындағы «Ески кәрўан жолы» өткенлигине тарийхымыз гүўа.
Шымбайлы шежиреши нураный Узақ Рахметуллаевтың (бул киси руўлас ағайинимиз болып, Бердақ шайырдың урпақларынан еди) үй архивиндеги бир қол жазбада:
1976-жылы ҳәзирги «Көк суў» АПЖ аймағы фермасында ислейтуғын Базарбай деген руўлас инимиздиң үйинде жасы 80 ди қуўсырған ақсақал шай-пайын ишип болып, сол кәрадағы бозға еккен тарысын ораман деп кетпекши болды. Мен оны азғана сәўбетлесиўге тартып ириктим. Себеби,оның бет-әлпети, жүрис-турысы, көпти көрген тақыўа адамға усар еди. Ол келисим берди. Әңгимемиз халықтың турмыс жағдайы, соңын ала өткен-кеткеннен сөз баслап, аңыз-рәўиятлар айтыўға қарады. Мениң барған жерим «Күйикқала»ға жақын еди. Мен бул қала туўралы сорастырдым.
— Расы-өтиригин билмедим-дә, мен де ғаррылардан еситкенимди айтайын, деп жән-жағына қарап алды да, гәп баслады Пирмәмбет аға. - Ертеде бул жерде тили де, дини де бизлерге усамайтуғын бир халық жасаған. Анаў таўдың үстиндеги жемирилген қорған, жайрап атырған шала пискен гербишлер, адым сайын ушырасатуғын дүмпешиклер, сол қаланың орны. Олардың батыр Самий деген патшасы болған. Рус патшалығы менен байланыста болғанлықтан әскерлери жақсы қуралланған, топлары да болған деседи. Бир өкинишлиси, урыста өлген адамлардың денесин жыйнап алмаған. Оның етин ийт, ғарға-қузғын жеп, тек сүйеги қалмағанша жыйнамаған. Кейин ҳәр бир адамның сүйеги өз алдына мүше-мүшеси менен жыйнап алынып, узынлығы бир метрге шамалас ақ ылайдан, шала пискен арша формасындағы ыдысқа салып, аўзын бастырып, жерлейтуғын болған.
Умытпасам, 1922-жылдың бәҳәри еди. Әмиўдәрьядан үлкен жыққын кетип, суў тасыўы болды. Ҳәзирги 1-санлы изейкештиң орнында «Қызылөзек» деген дәрьяның кишкене бир саласы Шақаманға қарап ағатуғын еди. Суў алмасын, деп Тәжимурат болыс ҳәр бир аўылдан белдар жыйнады. Мениң шегим аўыл жигитлери менен бирге «Күйикқала»ның түбине түсти. Өгиз арба менен топырақ тасып, қайшы шаптық. Қасымда Есемурат, Бердимурат, Алланазар, Мәмбетнияз деген жигитлер бар еди. Бир ўақытлары Мәмбетнияз бенен Есемурат ушты-күйди жоқ болып кетти. Оларды излеп таўып едик, «Күйик қала»ның шеткерисинде бир үңгирди геўлеп атырған екен. Адамлар «Күйик қала»да алтын бар, деп айтысатуғын еди. Мен жақынлап барайын десем үңгир қазып атырған жорам өңменимнен түйип жиберди. Және умтылып едим, белин сермеди.
— Ҳаў, жора, екеўимиз ағайин едикғой, мени де тапқан олжаңа шерик ет, -дедим. Ол болса еңсесин гүжирейтеди. Әлленемирде бир ақ сандықты қазып шығарды. Бизлердиң шаўқымымызға көп адамлар жыйналысып қалды. Сол ўақытлары олжаны «бизиң аўылдың жигити тапты», «яқ, бизиң Мәмбетнияз тапты» деп жигитлер еки тәрепке бөлинди. Еле сандықтың ишин ашып көрместен-ақ урда-тут, былшылды төбелес болды. Мен де бир гүман пайда болды, ишин ашып көрейик, деп ашыў менен белди берип жиберип едим, қақ бөлинди. Ҳәмме умтылысып қарасақ, адамның қуў сүйеги екен. Ҳәмме ҳаўлығысып, ақсақалды шақырып көрсеттик. Олда аң-таң болды, қайтарып көмип тасладық.
Енди ойласақ, өлген адамды усылай етип көмиў «Күйикқала»лыларға дәстүр болған екен. Мен сол жыллардағы көп жасаған ғаррылардан не себеп «Күйик қала» деп аталғанын сорастырып жүрип, мынадай аңызды еситтим:
Ертеде «Күйикқала»да жасаўшы бир балықшы жигит үлкен жайынды услапты. Деңгене еткенде, қаланың барлық халқына жетипти деседи. Бирақ әмеңгери жоқ бир жесир кемпир деңгенеден бос қалады. Ҳәмме қуўырып-асып, қарма қылып жепти. Ал кемпир болса, жарма ишип жатыпты. Кемпир азанда жалғыз ешкисин падаға қосайын деп шықса «Күйикқала»да тири бенде, жан көринбейди. Ҳәттеки, үрген ийт, мияўлаған пышықтың да сести еситилмейди. Аллабәрекеллә, қәўипленип қоңсыларының үйине барса барлығының исип, өлип жатқанын көреди. Кемпир байқус не қыларын билмей «Көккөл»диң жағасындағы «Пашенттаў»дың шығыс етегинде жасайтуғын екинши бир аўылға барады. Усы жерде ол Сарўар деген ақсақалға болған ўақыяны айтып береди. Ол кемпирге «аўылға қайта бер, бирақ ҳеш нәрсе алма» деп зинҳарлайды. Сарўар ақсақал 20дай арба менен аўылды барып көреди. Ҳәмме өлилерди мал-мүлки, жай-пайы менен қосып өртеп жибереди. Мине соннан баслап, халық аўзында бул жер «Күйикқала» деп атама алған.
Арадан көп жыллар өткенен кейин, жолым түсип «Күйикқала»ға бардым. Ядыма Пирмәмбет аға айтқан аңыз түсти. Қаланың ҳәр жер, ҳәр жерин қазып көрдим. Бир қазған жеримнен үлкен бир қум (ыдыс) ҳәм кишкене гүзе шықты. Олардың биринде күйип қалған тары, екиншисинде найман жүўериге мегзес дән туқымы бар еди. Сол жерден және бир тас қайрақ таўып алдым. Усы тапқан нәрселеримди үйге алып келип, бир неше жыл сақладым. Кейин тарийхшы-илимпаз Дощанбай Насыров үйге келгенинде, оған көрсеттим ҳәм жоқарыдағы аңызды айтып бердим. «Күйик қала» тарийхына ол да жүдә қызығып қалды ҳәм халықтың, келешек әўладларымыздың билиўи зәрүрлигин айтып терең ойға кетти. Оның өтиниши менен бирге сол «Күйик қала»ға бардық. Дүмпешиклердиң биреўин қазып көрди. Ишинен Пирмағанбет аға айтқан кишкене арша шықты. Онда адамның қуўрап қалған сүйеклери бар еди…
Бүгинлиги “Күйикқала” әтирапы көзтанымаслық дәрежеде өзгерип кеткен. Деген менен «Күйикқала»ның тарийхын тереңирек изертлеп, бул айтылғанларға анықлық киргизиўди тарийхшы-илимпазларымыздың еншисине қалдырамыз.

Топлаған ҳәм таярлаған Бекбай САПАРОВ.
Косымша айтарымыз: «Күйик қала» дағы естеликлерди үйрениў, бақлаў ушын 1997-жылдан баслап Нөкис педагогикалық институты тарийх кафедрасының профессор-оқытыўшылары, белгили археолог ҳәм устаз Мырзамурат Мәмбетуллаевтың басшылығында «Күйик қала» естелигине археологиялық изертлеўлер алып бармақта. Олар тарепинен «Кердер» мәденияты ҳам олардың қарақалпақ халқының ел-журт, халық болып қәлиплесиўиндеги орнын көрсетиўде «Күйик қала» бурынлары дәслепки пайтахт қаласы болғаны ҳаққында жаңа материаллар топлады. Бул жерден Ора әсирде «Уллы жипек жолы»ның бир шақапшасы өткен, бәндиргиси болған деген жуўмаққа келди.
«Күйик қала»дан Византия императорының жетинши әсирде шығарылған алтын бракпет-халықаралық саўда да жүрген теңгеси, естеликтен бронзалы «қанатлы ат» тағыншағы, зооморфлы ҳәйкеллер, түрк ҳәйкели, «адам қус» сүўрети, теңгелер ҳәм басқа да мийраслар табылды.
Тарийхый ҳәм жазба дереклерде Қубла Арал бойларында түрк қағанаатының «атаўлап» қалған бир улысын «Ақ-ха-ғаз» (Аққағаз Ана) исимли ҳаял басқарғаны мәлим болды.
Қусхана таў етегиндеги «Күйик қала» объектиниң қала мәденияты, қала этнографиясы, әскерий қорғаныў дийўаллар қурылысы, минары, үй-жайлар қурылысы, хожалық, саўда ислери, социаллық, диний, руўхый турмысы, олардың жерлеў дәстүрлерин ҳәр тәреплеме үйрениўге миннетлимиз. Келешекте «Кердерлер ўалаяты» халқының бай өтмиши, мәденияты, этноөзгешелиги, Кердер халқының сырлы бетлери археологиялық изертлеўлер арқалы жаңа ашыла береди… шаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

Әпсана АНА ОТАЎ БОЛСА, ӘКЕ ҚОРҒАН

Балалығымда мына әпсананы еситкеним бар, ол жарқын келешегимиз болған

Естен кетпес инсанлар ЭТНОНИМ ЛАҚАПЛЫ ШЫМБАЙЛЫ ЖИГИТЛЕР

Тарийхымыз бенен тәрийпимиз туўралы қаншелли айтсақ та, жазсақ та арзыйды.

«АТА МӘКАН КЕЎИЛГЕ ЕҢ КЕРЕГИ»

«Шылым көл», «Қызыл өзек»тен саға алған. Зайыр Әмиў

Сайд АХМАД (1920-2007) АВТОБИОГРАФИЯ

Ҳайўанат бағында завхоз уазыйпасында иследим. Төрт тонналық пил еки

ЫРЫМШЫЛ КЕМПИР (Ҳәзил-шыны аралас)

... Кемпирәкең, жатып-жатып иши пискеннен соң бүкшеңлеп,
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау