» » ҚАРАҚАЛПАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ СҮЙИНБИЙКЕ

ҚАРАҚАЛПАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ СҮЙИНБИЙКЕ

ҚАРАҚАЛПАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ СҮЙИНБИЙКЕ
ҚАРАҚАЛПАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ СҮЙИНБИЙКЕ
Қарақалпақ қызлары қай-қайсы заманда да өз сулыўлығы менен көрген журтты таң қалдырып, даңқы тиллерден-тиллерге өтип киятырғанлығы белгили. Олар ақылына көрки сай көрегенлиги, еркин пикирлилиги, дилўарлығы, шеберлиги, жаўынгерлиги ҳәм ел басқарыў исине айрықша уқыплылығы арқалы да талайларды таңландырған. Солардың қатарында аты айлы әлемге таралған қарақалпақ халқының атақлы ҳәм ардақлы перзентлериниң бири — Сүйинбийке сулыў болды. Ата-тегин сорасаң Әмир Едигениң алтыншы әўлады (баўлығы) болмыш Сүйинбийке XVI әсирдеги аты-шуўлы Маңғыт ҳүкимдарларының бири, Балта-Ақмаңғыт Йүсип (Жүсип) мырзаның қызы еди. Оның өз ата-анасы еркелетип қойған қысқа аты Сүйким болғанлығына тарийхымыз гуўа.
Жаслайынан бабалар руўхы менен қуралланған Сүйинбийке Шығыс қызлары минезиндеги парасатлылықты, ерлерге тән қайсарлықты да өз бойына жәмлеген еди. Сөзге шешен, ҳәзиржуўап, қандай исте де омыраўлап кететуғын Сүйинбийкениң заманы алапасыр-аласапыранлы гезеңге туўры келип, ол алғаў-далғаў, аўмалы-тӨкпели дәўирдиң арасында өсип, улғайды. Сол жыллары орысият патшалығы жүзден аслам Маңғыт мырзаларының балаларын аманатқа алып, оларды Мәскеўде тәрбиялады, оларға дворян атақларын берди. Олардың арасынан көплеген белгили тулғалар өсип жетисти.
Усындай Мәскеў тәрбиясын алған мырзалардың бири-Орысхан (Қутлы Темир) әўлады саналмыш Жаналы (жазба дереклерде Джан-Али яки Яналей) султанды орыслар Қазан ханлығының тахтына отырғызады. Ал, Жанали ханның кейининде тис-тырнағына шекем қуралланған орысият патшалығы турғанлығын уққан Сапагерей (Сапархан) ўақтынша Өз тахтынан ўаз кешип, өырымға барып бой тасалайды. Ол кетип баратырып ел-журтты Сүйинбийкеге аманат етеди ҳәм еле қайтып келетуғынын айтып кетеди. Орыслардың ойы Қазанға Өзлерине тәбия хан қойса, кейин ала ары өтип Орал аймағын, Сибирияны, Узақ Шығысты, Дәшти Қыпшақты ҳәм келешекте Орайлық Азияны тутас ийелеў еди. Ал, Қазан ханлығында Сүйинбийке ықпалы зор болып, журтшылық оның бийлигине бас ийген еди. Оның себеби бириншиден Сүйинбийке жақын ўақытқа шекем Мәскеўди (ҳәтте пүткил Орысиятты) уўысында услап турған Уллы Ноғайлы Ордасының туўысқан қос арысының бири ЙҮсип Маңғыттың қызы болса, екиншиден ол өзиниң султансүйекли зат екенлиги, омыраўлылығы, журт басқарыў қәбилети менен де әтирапындағы бийлик ийелерин тӘн алдырды, ҳӘттеки оларды ийликтирди. Қазан ханлығындағы Сүйинбийкениң әкеси Йүсип мырза да Мәскеў менен еле ҳәмиреге келмеген еди. Әл-ғәрез, Мәскеў ҳүкимдарлары тахтқа отырғызған Жаналы хан да Сүйинбийкениң пүткил Қазан журтының тутқасы екенлигин билди. Сонлықтан ол өз абырайын көтериў ҳәм ханлықтағы тутымын сақлап қалыў мақсетинде Сүйинбийкеге үйленди. Жаналының аты хан болғаны менен бийлик дизгини Сүйинбийкениң қолында қала берди. өазан ханшайымы болған Сүйинбийке өз сорамағында тынышлық орнатты, қалада ири-ири имаратлар қурдырды, саўда-сатық ислерин раўажландырды, ишки тәртипти беккемледи. Халық Сүйинбийкени қолласа да, Мәскеўдиң қулағы болып турған «қуўыршақ хан» Жаналыны қәлемеди. Олар бурынғы Сапар (Сапагерей) ханды сай көрип, соның қайтадан тахтқа келиўин кҮтти. Жаналы хан болса өзи әлжуўаз, дене пишими усқынсыз, жүрис-турысы келисиксиз, оның үстине мусылман журтларынан ҳеш тәрепдарлары жоқ еди. Оны тек Мәскеў қоллады. Йүсип мырза сыбайласларына Жаналы ханды өазаннан шығарып жибериўди бирнеше мәрте тапсырды. Ақыры, 1535-жылдың 25-сентябрьде өазанда Маңғыт мырзаларының ханға қарсы көтерилиси болып Жаналы өлтириледи. Усылайынша олар Мәскеўге және бир мәрте қыр көрсетти. Енди ханлық тахтына Сапар (Сапаргерей) және мирәт етиледи. Қырымдағы Маңғыт ҳүкимдарларының қоллаўы менен тахт басына келген Сапар хан салтанаттың салты бойынша Сүйинбийке айымға бас қосып, некесин қыйғызды. Усылайынша Қазан ханлығы және де күшейди. Мәскеў ҳәлсин-ҳәлсин Қазанға қарай әскер шығарып, тийип-қашып урыс жүргизе берди. Қазан ханлығынан өз аўқамласларын тапқан Мәскеў 1546-жылы солардың қолы менен урыс түтинин бурқ еткизип, Қырым мырзаларын ҳәм Сапар ханды Қазаннан ысырып шығарды.
Орыслар Қазан ханы етип Мәскеўден Шаҳалы (жазба мәнбелерде Шаh Али, гейде Шигалаей) султанды әкеледи. Шаҳалы хан тахтқа отырғаннан кейин Қазан динбасысы шәрият қағыйдаларына көре оны Сүйинбийке менен некелестирип, мусылманшылық шәртлерин орынлайды.
Күнлердиң күнинде Сапар (Сапаргерей) хан Қазанға үлкен күш пенен жүрис етеди. Шаҳалы тахтын таслап қашады. Әскер тартып келген Сапар хан Қазанды ийелейди. Бирақ өзи аўыр жарақат алып, бул дүньядан мәңгиге атланады. Бул ўақытта Сапар ханның Сүйинбийкеден туўылған улы Өтемис еки жаста еди. Кейин Қазан журтшылығы тахт мийрасхоры етип еки жасар Өтемис султанды (орыс дәреклеринде Утемиш-герей) белгилейди, ал ханлықты басқарыўды Сүйинбийкеге тапсырады. Сүйинбийке Мәскеў менен де тез тил табысып, парахатшылықты сақлаўға тырысып бақты. Бирақ, оның бул мақсетлерине әкеси Йүсип пенен туўысқан ағасы Йўнистиң орысларды өзлерине қаратып алыў бағдарындағы ҳәрекетлери кедерги келтирди.
... 1551-жылы орыслар өазан ханлығын толық өз қол астына қаратқаннан кейин барып, Сүйинбийке менен Өтемис султанды Мәскеўге алдыртты. Бирақ Сүйинбийкениң кейинги өмири ҳәсиретли жағдайда өтти. Орысият ҳүкимдары Иван Грозный Шаҳалы султанды қайтадан тахтқа мингизди. Мәскеў Сүйинбийкени Шаҳалы ханның ықтыярына берди. Сүйинбийке Шаҳалы ханды улыўма тән алмады. Иван Грозныйда Сүйинбийкениң қолын сорайды. Ол бул усынысты қабыл алмайды, мусылманлық салтынан көре өз тәнин кәпирге бағыш етиўди өлим менен тең көреди. Ақыр-ақыбетинде Сүйинбийке өз аты менен аталатуғын минардан бойын таслап, биратала бақый дүньяға атланды. Қарақалпақ халық қосықларындағы:

Таслап кетип Хәрезимдей Ўатанды,
Жайықта бабамыз ноғай атанды.
Тахт өлтирди, Сүйинбийке апаңды,
Дәрўаныңның бәри әрман қарақалпақ,
-деген қатарларда Қазан ханшайымының қайғылы өмири бериледи.
Сүйинбийке улы Өтемисти болса Иван Грозный өз қолы менен шоқындырып, жас мырзаға Александр деп исм береди. Лекин, оның өмири де узақ болмай, 1566-жылы қаза табады.
Паянсыз тахт таласлары гезинде бийўақ арамыздан кеткен Сүйинбийке Анамыз бул дүньядан әрманлы кетсе де, ол өз халқының тилинде мәңгиге сақланып қалды.

Ал.НАҒАДАЙ.
«Қарақалпақстан» журналының 2004-жыл 1-санынан ықшамланды.
Сүўретлерде: Қазан ханы Сүйинбийке ҳәм Қазан қаласындағы Сүйинбийке минәры.
шаблоны для dleскачать фильмы

Пикир билдириу!

Атыныз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Кодды киритин:

Уксас материаллар:

Естен кетпес инсанлар ЭТНОНИМ ЛАҚАПЛЫ ШЫМБАЙЛЫ ЖИГИТЛЕР

Тарийхымыз бенен тәрийпимиз туўралы қаншелли айтсақ та, жазсақ та арзыйды.

«АТА МӘКАН КЕЎИЛГЕ ЕҢ КЕРЕГИ»

«Шылым көл», «Қызыл өзек»тен саға алған. Зайыр Әмиў

СҮМЕЛЕКтиң тәғдири (ҳәзил–шыны аралас)

Азан менен пырылдап уйықлап жатсам, қатыным үйреншикли әдетин баслап

ТҮРК ТИЛЛЕС ХАЛЫҚЛАР ШЕЖИРЕСИНЕН

Биринши Президентимиз айтқандай: «Өтмишин қәстерлемеген

МИЛЛИЙ ҮРП-ӘДЕТ, ДӘСТҮРЛЕР: ҮРДИС-ҮРДИМ ...

«Салтың болса, халқың бар, Халқың болса даңқың
Сораунама
Сизге сайтымыз унады ма?
Ауа
Як
Онша емес
Болады

Хабарландырыу>> Хаммеси

ЖАЗЫЛЫЎ-2018 (И.А.Крыловтың изинен)

АЙБОЛИТ ДОКТОР: Республикалық, районлық ҳәм тараўлық, бийғәрез, мәмлекетлик емес газета-журналларға үш ай, алты айға жазылып...
Жаналыклар>> Хаммеси
Логин
Пароль
Есте саклау